माटो कहाँ जन्मन्छ भन्ने प्रश्न
खेती गरिरहँदा “माटो” को कुरा छल्न मिल्दैन। माटो नजिकैको चिज हो, तर यो कसरी बन्छ भन्ने हामीले राम्ररी जान्दैनौं। त्यसैले किताकागायाको मिन्ना नो उएनले ओसाका सिर्जना चिशिमा फाउन्डेसनको अनुदान पाएर कलाकार समूह “योदोगावा टेक्निक” सँग कला कार्यक्रम गर्यो। एक वर्षभन्दा बढी समय लगाएर प्रकृतिको चक्र र मानिसको सम्बन्धबारे सिक्ने र सोच्ने कार्यक्रम थियो।
सन् 2016 को जुलाईमा हामीले माटोबारे अनुसन्धान गर्ने एक जनालाई बोलाएर अध्ययन बैठक राख्यौं। जापानमा माटोको स्रोत बन्ने सुकेका झारपातलाई अझै “फोहोर” मानिन्छ। व्यवस्थित गरिएको माटो लामो समयमा लागतका हिसाबले पनि फाइदाजनक हुन्छ। त्यसपछि खेतमा थुपारेर राखिएको सुकेको झारमुनि जीवहरू चलिरहेका र माटो बनिरहेको दृश्य हामीले सबैजना मिलेर हेर्यौं। माटोको चक्र सोचेभन्दा सरल रहेछ।
कम्पोस्ट पनि, शौचालय पनि बन्ने तीनवटा बाकस
त्यसपछि सेप्टेम्बरमा “आर्ट कम्पोस्ट जुको” कृति तयार भयो। माथि र तल दुवै खुला भएका स्टेनलेसका तीनवटा बाकसबाट बनेको छ। सामान्यतया तीनवटालाई छेउछेउमा राखेर कम्पोस्टका रूपमा प्रयोग गरिन्छ, र झार तथा मलको विघटनको अवस्थाअनुसार सार्दै लैजाँदा माटो कुशलतापूर्वक बन्छ। तीनवटालाई ठाडो थुपारेर कस्दा एक जना वयस्क भित्र पस्न मिल्ने कम्पोस्ट शौचालयमा बदलिन्छ। विपद्का बेला शौचालयको समस्या समाधान गर्ने प्रयोगलाई पनि सोचेर बनाइएको आकार हो।
कृति तयार भएको सम्झनामा किताकागायाको पुरानो फर्निचर गोदाम भाडामा लिएर छोटो समयका लागि प्रदर्शनी गर्यौं।
चक्रलाई “देख्न सकिने रूप” मा
“कम्पोस्ट” र “शौचालय” दुई कार्यलाई एउटै आकारमा देखाउँदा मानिस र प्रकृतिको सम्बन्धलाई चक्रको दृष्टिले सोच्न सकिन्छ। कलाको सहयोग लिँदा हामीले सामान्यतया नदेखी जाने व्यवस्था आँखाले देख्न सकिने रूपमा आउँछ।
प्रदर्शनीपछि यो कृति खेतमा वास्तविक कम्पोस्टका रूपमा प्रयोग गर्ने योजना थियो। हेर्नका लागि मात्र होइन, खेतमा काम गर्ने कला। स्रोतको चक्रलाई रमाइलो र स्पर्श गर्न सकिने रूपमा बुझाउनु पनि अर्बन फार्मको महत्त्वपूर्ण भूमिका हो भन्ने मलाई लाग्छ।